Củ ấu tàu là gì ? Nó có nguy hiểm không ?

Có bao giờ bạn nghe đến củ ấu tàu, loại củ này được ví như thần dược trị đau nhức xương khớp, phong thấp. Đằng sau công dụng được thổi phồng ấy lại ẩn chứa một sự thật rùng mình. Chỉ cần sử dụng sai cách, củ ấu tàu có thể trở thành chất độc chí mạng, khiến người dùng mất mạng hay ảnh hưởng đến sức khỏe chỉ trong vài phút. Trong bài viết sau đây chúng ta cùng đi tìm hiểu kỹ hơn về củ ấu tàu, vì sao nó bị xếp vào nhóm dược liệu cực độc, những dấu hiệu ngộ độc cần nhận biết sớm để bảo vệ sức khỏe cho chính mình và người thân.

Củ ấu tàu là gì? Vì sao loại củ này bị liệt vào nhóm dược liệu độc?

Trong y học cổ truyền Việt Nam, củ ấu tàu hay còn gọi là ô đầu, hắc phụ…thuộc họ Hoàng Liên, có tên khoa học là Aconitum fortunei Hemsl. Cây mọc nhiều ở vùng núi cao như Sa Pa, Lào Cai, Hà Giang, phần củ được thu hoạch vào mùa thu, mang đi phơi khô để sử dụng làm dược liệu.

Củ ấu tàu có khả năng trừ phong hàn, giảm đau, nên nhiều người tự ý mua củ tươi về sắc uống trị xương khớp, đau mỏi cơ thể, lạnh tay chân. Tuy nhiên điều nguy hiểm là loại củ này chưa qua chế biến có độc tính cực mạnh, chỉ nên dùng củ ấu tàu đã qua sơ chế và sấy khô, dùng với liều lượng nhỏ để tránh được những nguy hiểm cho cơ thể.

Củ ấu tài chưa qua xử lý chứa độc chất rất cao, chỉ cần nhầm lẫn giữa củ sống và củ đã sơ chế, hậu quả có thể gây tử vong. Chính vì vậy, các thầy thuốc thường phải chế biến củ ấu bằng cách luộc, ngâm nước muối, nấu lâu nhiều giờ để giảm độc tính trước khi dùng trong bài thuốc chữa bệnh.

Theo bài báo “Uống nước củ ấu tàu chữa xương khớp, người phụ nữ suýt mất mạng” của VNExpress đăng vào ngày 31/10/2025. Đây là một ví dụ điển hình về việc người phụ nữ ở Thanh Hóa suýt mất mạng sau khi uống nước sắc củ ấu tàu mà không qua chế biến, nạn nhân bị nôn mửa, co giật, tim đập loạn nhịp và được cấp cứu kị thời trong tình trạng nguy kịch.

Thành phần hóa học trong củ ấu tàu và cơ chế gây độc

Củ ấu tàu có chứa hơn 15 loại alkaloid diterpenoid khác nhau, trong đó ba hoạt chất chính gây độc mạnh nhất là aconitin, mesaconitin và hypaconitin. Đây là 3 loại hoạt chất nổi tiếng có độc tính cực mạnh, chỉ cần 1mg có thể làm tim ngừng đập, ngoài ra có thể gây rối loạn thần kinh trung ương, co giật và ngừng hô hấp.

Cơ chế gây độc của củ ấu tàu là tác động trực tiếp lên kênh ion natri của tế bào thần kinh và cơ tim, khiến chúng mở liên tục, làm tế bào không thể tái phân cực. Hậu quả là loạn nhịp tim, tê liệt hệ hô hấp, tụt huyết áp và tử vong nhanh chóng.

Điều đáng nói là độc tính của củ ấu tàu không bị phá hủy hoàn toàn khi đun sôi, vì các alkaloid này bền với nhiệt độ cao. Do đó, dù có sắc kỹ nhiều giờ, độc chất vẫn tồn tại.

Trong y học cổ truyền, để sử dụng an toàn, người ta phải bào chế củ bằng cách luộc nhiều lần với nước muối, thay nước liên tục, phơi khô rồi tán bột. Quá trình này giúp chuyển đổi một phần aconitin thành benzoylaconin, đây là chất ít độc hơn nhưng vẫn phải sử dụng thận trọng.

Ngoài ra độc tính của củ còn tăng lên khi dùng cùng rượu, mật ong hoặc các vị thuốc có tính nhiệt cao. Đó là lý do những rượu ấu tàu được truyền miệng trong dân gian thường gây hậu quả nghiêm trọng cho người uống.

Dấu hiệu ngộ độc củ ấu tàu mà bạn cần nhận biết sớm

Chỉ từ 10-30 phút sau khi uống hoặc ăn phải, tùy vào lượng độc hấp thụ, người bệnh có thể rơi vào tình trạng sốc và ngừng tim chỉ trong 1-2 giờ nếu không được cấp cứu kịp thời.

Một số dấu hiệu ban đầu khi ngộ độc dễ nhận biết gồm:

• Tê lưỡi, ngứa miệng, cảm giác râm ran lan xuống cổ, tay và chân
• Buồn nôn, nôn ói, đau bụng dữ dội, cảm giác bỏng rát dạ dày
• Hoa mắt, chóng mắt, đổ mồ hôi lạnh, tim đập nhanh hoặc loạn nhịp
• Khó thở, co giật, tê liệt toàn thân, da tím, hạ huyết áp

Nếu không được can thiệp kịp thời, bệnh nhân có thể rơi vào trạng thái hôn mê và tử vong do ngừng hô hấp. Đặc biệt, ngộ độ aconitin không có thuốc giải đặc trị, điều trị chủ yếu nhờ vào cấp cứu hồi sức, kiểm soát nhịp tim và hỗ trợ hô hấp.

Củ ấu tàu được xem là thần dược trong các bài thuốc Đông y, nhưng độc tính của nó vô cùng mạnh, khi dùng cần sự hướng dẫn của chuyên gia và tránh dùng bừa bãi. Người dân tuyệt đối không tự ý mua và sắc uống tại nhà, vì chỉ cần một sai lầm nhỏ có thể giá đắt về sức khỏe.